Pijn versus lijden

Verdriet wanneer iets niet loopt zoals je had gehoopt.
Angst wanneer je niet weet wat er gaat gebeuren.
Teleurstelling wanneer iets waar je naar uitkeek niet doorgaat.
Gekwetst zijn door iets wat iemand zegt of doet.
Rouw wanneer je iemand of iets verliest.

Hoe verschillend onze levens ook zijn, vroeg of laat krijgen we allemaal met een variatie of vorm van pijn te maken.
Het hoort bij mens-zijn.

Toch zijn pijn en lijden niet helemaal hetzelfde. Pijn hoort bij het leven. Maar soms ontstaat er boven op die pijn nog een extra laag. Het lijden.

Wat bedoelen we eigenlijk met pijn?

Als we het woord pijn horen, denken we vaak als eerste aan lichamelijke pijn.

Je stoot je teen tegen de tafel, snijdt in je vinger of verbrandt je hand aan een hete pan. Je zenuwstelsel merkt op dat er iets gebeurt en je brein maakt daar, afhankelijk van allerlei factoren, de ervaring van pijn van. Pijn heeft daarbij een belangrijke beschermende functie. Het zet ons aan om te reageren en onszelf te beschermen.
Je trekt je hand terug.
Je ontziet een pijnlijke enkel.
Je wordt voorzichtiger.

Maar pijn is niet alleen lichamelijk. We kennen ook emotionele pijn.

Het verdriet wanneer je iets of iemand verliest. De pijn van afwijzing. Schaamte nadat je een fout hebt gemaakt. Angst wanneer je niet weet wat er gaat gebeuren. Of teleurstelling wanneer iets waar je op hoopte niet lukt.
Die pijn kun je misschien niet aanwijzen zoals een wond op je knie. Toch kan ze heel echt zijn.
En vaak voelen we emotionele pijn óók in ons lichaam: een brok in je keel, spanning in je buik, druk op je borst of een zwaar gevoel dat letterlijk door je lijf lijkt te gaan.

Lichamelijke en emotionele pijn zijn niet hetzelfde. Onderzoek laat wel zien dat er overlap bestaat in de hersenprocessen die betrokken zijn bij beide ervaringen. Dat is eigenlijk niet zo vreemd.
Zowel lichamelijke als emotionele pijn kan een signaal zijn dat iets onze aandacht vraagt. Dat er mogelijk gevaar is, dat we iets dreigen te verliezen of dat iets wat belangrijk voor ons is wordt geraakt.

In deze blog gaat het vooral over die emotionele pijn.
En over wat er kan gebeuren wanneer we die pijn koste wat kost proberen te vermijden.

Pijn hoort bij het leven

Als iemand je afwijst, kun je je gekwetst voelen.
Als je niet weet wat er gaat gebeuren, kun je bang zijn.
Als je een fout maakt, kun je schaamte voelen.
Als je iets verliest waar je om geeft, kun je verdriet ervaren.

Dat betekent niet automatisch dat er iets mis is. Soms is pijn een passende reactie op wat er gebeurt. Toch willen we er meestal zo snel mogelijk vanaf omdat het onprettig is. En dat is logisch. We zijn van nature geneigd om pijn te vermijden. Ons brein is er om ons te beschermen.

Pijn boven op de pijn

Bij lichamelijke pijn is die neiging heel nuttig. Als je je hand brandt, trek je hem terug. De volgende keer ben je voorzichtiger. Maar bij emotionele pijn werkt hetzelfde principe niet altijd even goed.

Stel dat je een fout maakt op je werk en je schaamt. Die schaamte is op zichzelf al vervelend genoeg. Maar daarna kunnen er allerlei gedachten bijkomen:
Hoe kon ik zo stom zijn?
Straks vinden ze me incompetent.
Ik mag echt geen fouten maken.
Waarom kan ik dit niet gewoon loslaten?

Misschien blijf je de situatie eindeloos in je hoofd herhalen. Je probeert de schaamte weg te krijgen. Je gaat situaties vermijden waarin je opnieuw een fout zou kunnen maken. Dan heb je niet alleen meer te maken met de oorspronkelijke pijn. Er ontstaat als het ware pijn boven op de pijn. Dat is waar het onderscheid tussen pijn en lijden interessant wordt.

Wanneer de strijd met pijn lijden vergroot

Experiëntiële vermijding is een copingstrategie waarbij mensen proberen te ontsnappen aan ongewenste ervaringen. Dat klinkt ingewikkelder dan het is. Het betekent dat we proberen moeilijke gedachten, gevoelens, herinneringen of lichamelijke gewaarwordingen niet te hoeven ervaren.

We leiden onszelf af.
We vermijden situaties.
We piekeren om zekerheid te krijgen.
We proberen gedachten weg te duwen.
Of we vertellen onszelf dat we ons anders zouden moeten voelen.

Ik moet hier nu toch wel overheen zijn.
Ik zou me niet zo onzeker moeten voelen.
Ik moet stoppen met piekeren.
Ik wil dit niet voelen.

Het probleem is niet dát we dit doen. Het is heel menselijk om weg te willen van iets wat pijn doet. En soms helpt vermijden ook gewoon. Even afleiding zoeken na een rotdag kan fijn zijn. Weggaan uit een onveilige situatie kan juist noodzakelijk zijn. Het wordt vooral lastig wanneer het vermijden en controleren van onze binnenwereld steeds meer van ons leven gaat bepalen. Wanneer we zoveel energie steken in het niet willen voelen van pijn, dat we daardoor ook steeds minder ruimte krijgen om te leven. Dat extra gevecht met onze pijn kan het lijden vergroten.

Dus lijden is je eigen schuld?

Nee. En dat vind ik een belangrijke nuance.

Pijn is onvermijdelijk, lijden is een keuze.

Deze uitspraak klinkt krachtig, maar ik vind hem ook te kort door de bocht. We kiezen er meestal niet bewust voor om te piekeren, onszelf te bekritiseren of iets uit de weg te gaan. Het zijn manieren waarop we hebben geleerd om onszelf te beschermen tegen iets wat moeilijk of pijnlijk voelt. Lijden is dus niet simpelweg iets waar je zelf voor kiest. De vraag is eerder of de manieren waarop je probeert met pijn om te gaan je op de lange termijn ook daadwerkelijk helpen.

Binnen ACT wordt dit ook wel samengevat als:

Korte termijn fijn, lange termijn pijn.

Veel van wat we doen om moeilijke gevoelens te vermijden, werkt namelijk op de korte termijn best goed.

Je zegt een afspraak af omdat je je angstig voelt en ervaart direct opluchting.
Je stelt een moeilijk gesprek uit en de spanning neemt even af.
Je zoekt voortdurend afleiding om verdriet niet te hoeven voelen en dat geeft tijdelijk rust.

Logisch dus dat we dit gedrag blijven herhalen. Het werkt ...in ieder geval voor even.
Maar wanneer vermijden steeds de manier wordt waarop je met moeilijke gedachten en gevoelens omgaat, kan de prijs op de langere termijn steeds groter worden.

Je angst neemt misschien niet af, maar je gaat wel steeds meer situaties uit de weg. Je voorkomt een moeilijk gesprek, maar het probleem blijft bestaan. Je probeert verdriet niet te voelen, maar merkt tegelijkertijd dat je je ook terugtrekt van mensen of dingen die belangrijk voor je zijn.

Wat op de korte termijn verlichting geeft, kan je op de langere termijn dus juist verder verwijderen van het leven dat je wilt leiden. Daarom gaat ACT niet alleen over de vraag of iets op dit moment helpt, maar ook over:

Werkt wat ik doe voor mij op de langere termijn?
En brengt het me dichter bij of verder weg van wat voor mij belangrijk is?

ACT stelt daarom een andere vraag

Wanneer we pijn ervaren, zijn we vaak vooral bezig met: Hoe krijg ik dit weg?
Hoe zorg ik dat ik niet meer bang ben?
Hoe stop ik met piekeren?
Hoe kom ik van dit verdriet af?

ACT zegt niet dat je die wens niet mag hebben. Natuurlijk mag je hopen dat iets minder wordt. Natuurlijk mag je proberen een probleem op te lossen als dat kan. Maar ACT zet er een andere vraag naast: Als dit gevoel er nu is, hoe wil ik dan met mezelf en mijn leven omgaan? Dat is iets anders dan opgeven.
Je hoeft pijn niet leuk te vinden.
Je hoeft er niet dankbaar voor te zijn.
Je hoeft niet te doen alsof iets je niets raakt.

Het gaat erom dat je niet eerst al je moeilijke gedachten en gevoelens hoeft op te lossen voordat je verder mag met leven.

Een leven zonder pijn

Misschien zouden we het liefst een leven willen waarin we zo min mogelijk pijn ervaren.
Maar stel dat je werkelijk alle emotionele pijn zou willen voorkomen. Dan kun je beter geen risico nemen, want je zou kunnen falen. Je kunt mensen beter niet te dichtbij laten komen, want je zou gekwetst kunnen worden.
Je kunt beter nergens te veel op hopen, want je zou teleurgesteld kunnen raken.
En je kunt je misschien maar beter niet te veel aan iemand hechten, want je kunt diegene verliezen.

Daarmee houd je misschien bepaalde pijn buiten de deur. Maar ook veel van wat het leven waardevol maakt.
Want wie liefheeft, kan verliezen.
Wie iets probeert, kan falen.
Wie ergens voor gaat, kan teleurgesteld raken.
Wie zich laat zien, kan worden afgewezen.

Pijn en wat belangrijk voor ons is, liggen daarom soms dichter bij elkaar dan we zouden willen.

Pijn hoort bij mens-zijn

ACT gaat niet over een leven zonder pijn. Het gaat ook niet over leren hoe je nooit meer lijdt.
Het gaat over herkennen wat er gebeurt wanneer je in gevecht raakt met je eigen gedachten en gevoelens. Over leren ruimte maken voor wat er op dat moment is. En over blijven kijken naar hoe jij wilt handelen, ook wanneer het leven pijn doet. Niet om pijn weg te maken. Maar zodat de strijd tegen die pijn niet steeds meer van je leven hoeft over te nemen.